GELENEK

Birçok şey de sağlayamadığımız dengeyi maalesef hadis konusunda da sağlayamıyoruz. Bir taraf, en zayıf hatta ravi zinciri bile olmayan hadisleri kitaplarına alıp hükümler çıkarırken  veya “Buhari Şerif” hatimleri gibi akıllara sakat uygulamalar yaparken  bir tarafta bu gibi anormal aşırılıkları bahane ederek sünneti toptan reddetme noktasına gelmiştir.Bu konuda dengeyi sağlamak şüphesiz zor, ama her iki tarafın süpürücü davranışının da yanlış olduğuna şüphe yok.Ben hadisler konusunda ciddi bir eleştirel ayrım  yapılmasına katılıyorum.Fakat bunun sünneti reddetmek anlamına gelmeyeceği gibi İslam'ı daha iyi anlamanın da yegane yolu olduğunu düşünüyorum..

Benim şahsi düşünceme göre sünnete mesafeli olanların yanlışa düştüğü nokta sünneti toptan reddetme tavrıdır. Nasıl ki dinin teorik kaynağı Kur'an ise, pratik kaynağı da Peygamberimizdir. Bu ikisini birbirinden ayırmak demek İslam'ın temellerine dinamit koymak demektir.

Ku'ran, Peygamberimize iletme görevi verdiği gibi mesajı okuma (ikra) ve açıklama (beyan) misyonunu da vermiştir. Bu nasıl ihmal edilir anlamakta güçlük çekiyorum. Bunu hiçbir Müslüman gözardı edemez. Tarih boyunca bu konuda ifrat ve tefrite kaçıldığı zamanlar olmuştur.  Sünnet ve hadis aynı şey olmadığı gibi Peygamberimizin her hareketi sünnet, her sözü de hadis değildir. Sünnet fiili olana verilen isimdir. Sünneti Kur'an'la eşitlemeye çalışmak çok yanlıştır, bu anlamda dinin yegane kaynağı Vayh'dir. Rasulullah'ın her davranışının ve sözünün "Vahy"in açıklanması anlamında sünnet olmadığı O (sav)' nun da bizler gibi beşer olduğu, yiyip içtiği,  güldüğü,  ağladığı ve hastalandığı ortadadır.  O bunları yaptı diye her ağlayanın,  gülenin,  hastalananın sünneti uyguladığı anlamına gelmeyeceği izahtan varestedir. Peygamberimiz tüm eylemlerini dini bir amaçla yapmamıştır. Hem bu mümkün müdür ? Mustafa İslamoğlu sünnetteki “anlama problemini” şöyle anlatır :

O bir insandır ve her insanın insan olma vasfıyla yaptıklarını yapmak durumundadır.O aynı zamanda bir Araptır ve mensubu olduğu toplumun yediklerinin helal ve temiz olanlarından yemiş, onların giydiğini o tarzda giymiştir.Keza O bir Arabistanlıdır, bir babadır, eştir, yöneticidir…Bir Arabistanlı olarak iklimden dolayı hiç çorap giymemiş, bir baba olarak çocuğunun ölümüne ağlamış, bir eş olarak eşlerinin tavırlarına gücenmiştir.Biri çıkıpta çorap giymemeyi,çocuğunun ölümüne ağlamayı, eşlerine güca-enmeyi “sünnet” olarak nitelerse elbet burada bir anlama problemi olduğu söylenebilir.

 

[…]

 

Sünnetin başına gelen  hadisin de başına gelmiş ve Hz.Peygamber’in ağzından çıkan her söz misyonuyla ilgili addedilerek “hadis” adı altında tasnife tutulmuştur.Fakat bizim asıl üzerinde durmak istediğimiz nokta, hadisin sünnet sanılmasına, dahası artık ikisi arasındaki ayrımın yok olmasına yol açılmasıdır.Bunun sonucunda hadise sünnet muamelesi yapılmış, bunu fark eden art niyetli kimi çevreler ve kişiler ise, hadis üretim merkezi gibi çalışarak, dinin temiz kaynağına onda olmayan birçok unsuru sokma imkanı bulmuşlardır.

Sünnete mesafe ilk değil..İlk tepki olarak Haricilik örnek verilebilir.”Hüküm ancak Allah’ındır” diyerek ayrılan Hariciler bol kanlı eylemlere imza atmışlar ve İslam tarihinde  derin bir acı bırakmışlardır.Kur’an ayetlerini diledikleri gibi tev’il eden Haricilere karşı Hz.Ali’nin  kendisini temsilen İbn-i Abbas’a gönderirken “..Onlarla Kur’an üzerinden tartışma.Çünkü Kur’an’ın farklı yorumları vardır.Onlara sünneti delil göstererek tartış” demesi ne kadar manidardır.Hariciler arsından sünnete son derece mesafeli duranlar varsa bile onlar bile sünneti topyekün reddetmemişlerdir.İşin ilginci sünneti inkar hareketi Müslümanlar arasında değil, batılı oryantalistler arasında yeşermiştir.Mustafa İslamoğlu’nun ifadesiyle Hindistana gönderilen İngiliz  oryantalist  Dr.Alois Sprenger Delhi’de kurulan İslami İlimler Fakültesi’nin dekanlığına getirilmiş ve ilk kez bu şahıs hadislere “toptan uydurma” damgası vurmuştur.. Zaten Sprenger’in ağı boş çıkmamış “Kuraniyyun” akımı da denilen , İslam ümmetinde ilk olarak sünneti toptan inkar eden bu  hareket İngiliz sömürgesi Hindistan Müslümanları arasından çıkmıştır.

Edip Yüksel’in yaptığı genellemeciliğin ve Buhari düşmanlığının insafla vicdanla ilgisi yoktur.Buhari’de yazılı bir hadisi eleştirmek başka bir şeydir, hadisleri toptan süpürüp atmak daha başka bir şeydir.Ömrünü Hz.Peygamber’e atfedilen rivayetlerin doğrusunu yalanından ayırmaya adamış Buhari’yi “Peygamber’in bir numaralı düşmanı” ilan etmek ne akla ne mantığa ne de vicdana sığar . Ve bir Müslümana asla yakışmayan bir harekettir.İslam’ın bunca düşmanı varken bu gibi meselelerle Müslümanların kafasını karıştırmaya, güvenilir kaynaklarını zedelenmeye, şüphe düşürmeye çabalamak, eğer kasıt eseri değilse  tam bir cehalettir.Bu genellemeciliğin “Buhari şerif” hatmi düzenleyenlerin yaptığı çılgınlıktan hiçbir farkı yoktur.

Sanılanın aksine Büyük İmamlarda hadisler konusunda oldukça titiz davranmışlardır.Birçok hadisin kritiğini yapan İmamlar, aralarında Buhari ve Müslim’in kitaplarında da yer alan  usulüne uygun bir biçimde eleştirdikleri bazı hadisleri dikkate almamışlardır.Ama bu onların hadis düşmanı olduğunu göstermediği gibi İslam’ın daha iyi anlaşılması için nasıl hadise önem verdiklerinin de göstergesidir.Mesela İmam Azam Ebu Hanife reddettiği bazı hadisler için şunları söylemiştir :

Kur’an’a aykırı düşen bir hadisi rivayet eden birini reddetmem ya da yalanlamam, Rasulullah’ı reddetmem ya da yalanlamama anlamına gelmez. O ancak batıl bir haberi Rasul’e isnad edene karşı  yapılmış  bir reddir.

Bu konuyla direk ilgili olduğu için M.İslamoğlu’nun bir yazısının ilgili bölümünü buraya alıntılamak istiyorum:

Kur'an'ın ilk ve en büyük muhatabı olan Rasulullah'ın fiil ve kavillerindeki bu yankıyı yok sayarak, ona görmezden gelerek, İlahi vahiy ne kadar anlaşılabilir ki? Peygamber'i gö- zardı ederek Kur'an'ı anlamaya kalkmak, olsa olsa Kur'an'ı gözardı ederek Peygamber'i anlamaya kalkmak kadar vahim bir hata olur.

Allah Rasulü'nün hayatı, vahyin ete kemiğe bürünmüş şekliydi. Onun içindir ki mü'minlerin annesi Hz. Aişe'ye onun ahlakı sorulduğunda "Siz hiç Kur'an okumuyor musunuz? Onun ahlakı Kur'an'dı!" diye cevap vermişti.

Sünnet ve hadisin bize vereceği birçok ders vardır. Bunların başındaysa şu sorunun cevabı gelir: "İlahi bir inşa projesi olan vahiy bir insanın tasavvurunu, aklını, kişiliğini, özetle bütün bir hayatını nasıl inşa eder?"

Bu sorunun en güzel cevabını Allah Rasulü'nün uygulamalarında ve sözlerinde buluruz. Dahası, Kur'an'ın inşa ettiği bir insanda göz nasıl bakar, kulak nasıl duyar, akleden kalp nasıl çalışır, ağız nasıl konuşurun cevabını da yine onda buluruz.

Hadislere analitik değil de kategorik bir zihniyetle yaklaşan süpürücü her akıl, bilerek ya da bilmeden ilahi vahyin yere basan ayaklarını kesiyor demektir. Vahyin ayaklarını kesmek, aynı zamanda vahyin ayaklarını yerden kesmek demektir. Ayakları yerden kesilen bir mesaj yeryüzünde "iz" bırakamaz. Yeryüzünde iz bırakmayan ise "izlenemez". Birine "izle" diyorsanız, ona bir "iz" göstermek zorundasınız. Sünnet ve hadis, işte bu izleri temsil ederler.

Okumak ciddi bir iştir. Hele okunan metin dini bir metinse, bu ciddiyet daha bir gereklidir. Okumanın bir yolu yordamı vardır. Tabiî ki hadis okumanın da bir yolu yordamı olacaktır.

Okuduğu, içinde sünnet olan bir hadisi (çünkü içinde sünnet bulunmayan birçok hadis de var) uygulamanın yanında dini bir delil olarak başkalarına da iletecek olanların mutlaka yapmaları gereken birkaç husus var:

1. Kur'an'ın muhkematını iyi bilmeli ve hadisin sağlamasını Kur'an'la yapabilmeli. Yoksa farkında olmadan Rasulullah'ın hayatıyla o hayata mesnet olan ilahi mesajı çatıştırır. Bu ise hiç de arzulanan bir durum değildir.

2. Hadislerin durup dururken öylesine söylenmiş sözler olmadığını, onların da "3 N 1 K"sının bulunduğu, yani bir yeri, zamanı, muhatabı, gerekçesi, ortamı, amacı, özetle bağlamı bulunduğu unutulmamalı. Hadisin doğru anlaşılması ve yorumlanmasında bu bağlamın önemi sanıldığından büyüktür.

3. Hadislerin lafzen değil anlam olarak nakledildikleri akıldan çıkarılmamalıdır. Muhtemeldir ki Hz. Peygamber'in ağızlarından o lafızlarla çıkmamışlardır. Dolayısıyla hadisin tek tek lafızları üzerine yorum bina etmenin birçok mahzuru beraberinde getirebilir. Eğer yorum bina edilecekse o konuda Rasulullah'ın söyledikleri yanında yaptıklarının bütünü gözönüne alınarak yorum yapılmalıdır.

4. Yine bu meyanda, hadislerde geçen kimi kalıp ifadeler ve ıstılahlar vahyin inşa ettiği bir zihinle anlaşılmalıdır. Bir örnek vermek gerekirse, bir önceki yazımda "Bir yöneticinin hayra yönelişini destekleyen Allah.." diye çevirdiğim ibarenin lafzi karşılığı "Bir yöneticinin hayrını isteyen Allah.." şeklindedir. Fakat Allah'a izafe edilen her hayır ve hidayet şu ilke ışığında anlaşılmalıdır: "Doğru yola yönelenin Allah bu konudaki yeteneğini artırır" 47:17) Tabiî ki "Allah'ın sapmasını dilediği" türünden her tür metin de yine "Allah yoldan çıkmışlardan başkasını saptırmaz" (2:26) ilkesi ışığında anlaşılmak zorundadır. İşte bunun gibi.

5. Hadis kitaplarının, çok yüksek sayıdaki rivayet arasından müellifinin belirlediği kriterler doğrultusunda seçilmiş hadislerden oluşan bir "seçki" olduğu unutulmamalıdır. Bu seçimde Buhari ve Müslim en titiz davrananlar arasında yer alırlar. Fakat seçimde ne kadar titiz davranılırsa davranılsın, insan hali az da olsa gözden kaçan kimi rivayetlerin olabileceği hatırlanmalı.[…]”

İşte bizim için ölçü bu olmalıdır. Kur’an'cı ya da Hadis'çi diyerek kutuplara ayrılanacağına  seçici ve ayırıcı bir yaklaşımla hadislere yaklaşmak bizim dengeye ulaşabilmemiz için şarttır. Hadisi toptan inkar etmek demek daha öncede söylediğim gibi İslam’ın temeline dinamit koymak demektir.Bunu hiçbir Müslüman’ın aklından çıkarmaması lazımdır.Ben hadis konusunda Türkiye deki en önemli alimlerden biri olan  Prof.Hayri Kırbaşoğlu’nun ve Mustafa İslamoğlu’nun eleştirel hadis yaklaşımlarına -bazı konularda  tam olarak katılmamakla birlikte- genel anlamda katılıyorum.Herhalukarda,  Hayri  Kırbaşoğlu, Mustafa İslamoğlu, M.Görmez gibi isimlerin eleştirel yaklaşımlarının süpürücü hadis düşmanlığı ile zerre kadar alakası yoktur.Bu konuya ilgi duyanların öncelikle bir kaynaktan beslenmek yerine çeşitli kaynaklardan karşılaştırmalı olarak konunun derinliğini kavramaları lazımdır.Benim bu konuda ilgi duyanlara  –nacizane – tavsiye edebileceğim birkaç kitap ve -mutlaka okumanızı istediğim- bir makale var.Onların linklerini vermek istiyorum:

M.Hayri Kırbaşoğlu: İslam Düşüncesinde Hadis Metodolojisi

M.Hayri Kırbaşoğlu:Alternatif Hadis Metodolojisi

Mustafa İslamoğlu : Üç Muhammed, İki tasavvur Bir gerçek

(Özellikle “Yaygın bir indirgeme türü olarak sünnet karşıtlığı” bölümü)

Abdulhakim Murad(T.J.Winter) : Temel İlke Olarak Sünnet (Makale)

Abdulhakim Murad Cambridge Üniversitesi'nde İslami ilimler Öğrt.Görevlisidir.